ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ : ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΑΝΑΚΑΜΨΗ ΤΗΣ ΚΕΡΔΟΦΟΡΙΑΣ

Του ΑΝΕΣΤΗ ΤΑΡΠΑΓΚΟΥ

Η έκρηξη της καπιταλιστικής κρίσης το 2008, σε διεθνές και ελληνικό επίπεδο (και όπου στην τελευταία περίπτωση συνδέθηκε οργανικά με την κρίση του δημόσιου χρέους), επήλθε μετά από μια μακρά περίοδο κερδοφόρας ανάπτυξης του ελληνικού καπιταλισμού. Αυτό συνέβη τόσο κατά την περίοδο 1986 – 2000 (από την απαρχή εφαρμογής του μονεταρισμού – νεοφιλελευθερισμού μέχρι τη δημιουργία της ευρωζώνης), όσο και κατά την περίοδο 2000 – 08 (που είχε πραγματοποιηθεί η ενσωμάτωση της ελληνικής οικονομίας στην ΟΝΕ) [Σχετικά Α. Ταρπάγκος «Από την κρίση υπερσυσσώρευσης στην ανάκαμψη», Αυγή 5-Μαρτίου-2013 και «Από την σταθεροποιημένη ανάπτυξη στην κρίση», Αυγή, 29-Μαρτίου-2013].

Στην πρώτη περίοδο το ενεργητικό των καπιταλιστικών επιχειρήσεων αυξήθηκε από τα 13.395 δισεκατ. δρχ. (1986) στα 88.747 δισεκατ. δρχ. (1999), ενώ τη δεύτερη περίοδο από τα 334 δισεκ. ευρώ (2000) στα 634 δισεκατ. ευρώ (2008). Αντίστοιχα η κερδοφορία του εταιρικού τομέα της οικονομίας εκτινάχθηκε από τα 83 δισεκατ. δρχ. (1986) στα 4.322 δισεκατ. δρχ. (1999), ενώ στη συνέχεια παρέμεινε σταθερή περί τα 11 δισεκατ. ευρώ.

Α. Η ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΕΠΙΤΑΣΣΕΙ ΤΗ ΜΝΗΜΟΝΙΑΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

Το 2009, δηλαδή την πρώτη οικονομική χρήση μετά την έκρηξη της κρίσης υπερσυσσώρευσης, στάθηκε η τελευταία χρονιά της καταγραφής της καπιταλιστικής ανάπτυξης και κερδοφορίας, ωστόσο με μειωμένη απόδοση (κέρδη 4 δισεκατ. ευρώ). Από εκεί και πέρα και μέχρι πρόσφατα, για μια ολόκληρη τετραετία η κρίση επέφερε καταλυτικές συνέπειες σ’ όλα τα επίπεδα της καπιταλιστικής οικονομίας. Ο κύκλος εργασιών (πωλήσεις) των επιχειρήσεων του εταιρικού τομέα της οικονομίας ( 22.230 παραγωγικές μονάδες) άρχισε να μειώνεται και η κερδοφορία να παίρνει την κατιούσα καταγράφοντας συνολικά ζημίες που το 2012 έφτασαν στο επίπεδα των 10,5 δισεκατ. ευρώ. Το ιδιωτικό επιχειρηματικό κεφάλαιο αδυνατούσε πλέον να αναπαραχθεί με όρους επαρκούς υπεραξίωσης, δηλαδή ικανής κερδοφορίας : Η κλασική πολιτική του ήπιου νεοφιλελευθερισμού που είχε εφαρμοσθεί την προηγούμενη 20ετία δεν αρκούσε πλέον για να διασφαλίσει ικανούς κοινωνικούς όρους κερδοφόρας αναπαραγωγής του ελληνικού κεφαλαίου.

Αυτή ήταν η αφετηρία για την δρομολόγηση της εφαρμογής των μνημονιακών πολιτικών της εσωτερικής υποτίμησης, σε συνδυασμό και με όχημα τον βρόγχο του δημόσιου χρέους. Οι ακραία νεοφιλελεύθερες αυτές πολιτικές (2010 – 14) αποσκοπούσαν πρωτίστως στην πλήρη υποβάθμιση της μισθωτής εργασίας, προκειμένου να καταστεί «πειθήνια, ευέλικτη και φθηνή», για να αρχίσει να ανατροφοδοτείται η ανάκαμψη της καπιταλιστικής επιχειρηματικής δραστηριότητας. Δευτερογενής πλευρά των μνημονιακών πολιτικών ήταν η εξυπηρέτηση του δημόσιου χρέους, το οποίο παρόλη την άκαμπτη πολιτική της δημοσιονομικής λιτότητας, αντί να μειώνεται αυξάνονταν με αλματώδεις ρυθμούς, ακόμη περισσότερο μάλιστα που η καταστροφή παραγωγικών δυνάμεων προκαλούσε συνεχή πτώση του ΑΕΠ, πράγμα που επιδείνωνε το κλάσμα χρέος / εθνικό εισόδημα.

Η καταιγίδα των εφαρμοστικών μνημονιακών νόμων στόχευε έτσι αφενός στην επιβολή μιας απροσμέτρητα περιοριστικής δημοσιονομικής πολιτικής (περικοπές κοινωνικών δαπανών, ιδιωτικοποιήσεις κοινωφελών επιχειρήσεων, αποψίλωση των συντάξεων κλπ.), και αφετέρου στηναπογύμνωση της εργατικής τάξης από κάθε κοινωνικό και οικονομικό δικαίωμα (καταστροφή παγίων κεφαλαίων και ζωντανής εργατικής δύναμης με την εκτίναξη της ανεργίας σε πρωτοφανή επίπεδα, συνεχής μείωση των μισθών, ταπείνωση των εργοδοτικών ασφαλιστικών και φορολογικών εισφορών, απορρύθμιση του πλέγματος των εργασιακών σχέσεων κλπ.). Και ακριβώς όπως καταδεικνύεται από τα οικονομικά στοιχεία (Πίνακας 1) που αφορούν αυτή την κρίσιμη τετραετία της κρίσης, οι μνημονιακές πολιτικές έφεραν εξαιρετικά αποτελέσματα για το επιχειρηματικό κεφάλαιο, και από αυτή την αστική άποψη ήταν εξαιρετικά επιτυχημένες.

Πίνακας 1

Η ΠΟΡΕΙΑ ΤΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΜΕΓΕΘΩΝ ΤΟΥ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΣΤΗΝ ΚΡΙΣΗ

Ποσά σε εκατομμύρια ευρώ

2010         2011         2012       2013

ΜΕΤΑΠΟΙΗΣΗ (ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ+ΕΝΕΡΓΕΙΑ+ΕΞΟΡΥΞΗ)

Ενεργητικό             66.282       64.103     89.556     89.068

Κύκλος εργασιών 49.289        52.363     67.805     65.091

Κέρδη προ φόρων -1.057         -2.189        -646         -372  

ΕΜΠΟΡΙΚΕΣ ΕΤΑΙΡΙΕΣ

Ενεργητικό             49.342         45.390       40.617       39.579

Κύκλος εργασιών   64.475         61.591      55.609       52.698

Κέρδη προ φόρων     -38            -976             -45           1.044  

ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ (ΚΑΤΑΣΚΕΥΕΣ+ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ+ΜΕΤΑΦΟΡΕΣ κλπ.)

Ενεργητικό               177.067       174.911   110.049   108.007

Κύκλος εργασιών      52.131        50.170       33.252       32.120

Κέρδη προ φόρων     -2.730         -4.445         -1.934       -1.527  

ΧΡΗΜΑΤΟΠΙΣΤΩΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΤΡΑΠΕΖΕΣ κ.ά.)

Ενεργητικό             437.692   374.684   304.564    356.199

Κύκλος εργασιών   18.228       19.632       18.950       16.552

Κέρδη προ φόρων -1.238       [-40.394]      -7.872         768  

ΣΥΝΟΛΟ ΕΤΑΙΡΙΚΟΥ ΤΟΜΕΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ

Ενεργητικό           730.383     659.088     544.787   592.854

Κύκλος εργασιών 184.123     183.756     175.617     166.462

Κέρδη προ φόρων -5.063        -7.610      -10.498         -86

Β. ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΔΙΑΝΟΜΗ ΠΡΟΣ ΟΦΕΛΟΣ ΤΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ, ΣΤΗΝ ΑΝΑΔΙΑΝΟΜΗ ΠΡΟΣ ΟΦΕΛΟΣ ΤΗΣ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ

Παρόλη δηλαδή την συνεχή μείωση των παγίων επενδύσεων και του κύκλου εργασιών του εταιρικού τομέα της οικονομίας, επιτεύχθηκε η αναχαίτιση της κρίσης υπερσυσσώρευσης, που οδήγησε στον μηδενισμό της συνολικής ζημιογόνου δραστηριότητας του συνόλου των καπιταλιστικών επιχειρήσεων. Μ’ άλλες λέξεις η πολιτική των αλλεπάλληλων μνημονίων από τη μια πλευρά ενίσχυσε τα κερδοφόρα αποτελέσματα ενός μεγάλου μέρους του επιχειρηματικού τομέα, και από την άλλη πλευρά συγκράτησε και περιόρισε κυριολεκτικά την ζημιογόνα δραστηριότητα των υπολοίπων. Παρόλο δηλαδή που δεν καταγράφονταν καμία διαδικασία οικονομικής ανάπτυξης, με αρνητικούς ρυθμούς εξέλιξης του ΑΕΠ της χώρας, λόγω ακριβώς τηςβίαιης αναδιανομής εισοδήματος από τις εργαζόμενες τάξεις προς την καπιταλιστική εργοδοσία,βελτιστοποιήθηκε πλήρως η αποδοτικότητα του κεφαλαίου σε βάρος ολόκληρης της εργαζόμενης κοινωνικής πλειοψηφίας.

Η πραγματική εικόνα του σημερινού ελληνικού καπιταλισμού δεν είναι άλλη από εκείνην του Ιανού, που στη μια του όψη παρουσιάζεται ο κερδοφόρος τομέας της οικονομίας, ο οποίος καλύπτει το 59% των επιχειρήσεων, με συνολική κερδοφορία για το 2013 τα 11 δισεκ. ευρώ, ενώ στην άλλη του όψη εμφανίζεται ο ζημιογόνος τομέας του ελληνικού κεφαλαίου που αφορά το υπόλοιπο 41% των επιχειρήσεων με συνολικές ζημίες εξίσου 11 δισεκατ. ευρώ [Πίνακας 2].

Η πλειονότητα δηλαδή των ιδιωτικών επιχειρήσεων, εκμεταλλευόμενη την εσωτερική υποτίμηση των μνημονίων, κατόρθωσε να ανακάμψει, να αυξήσει και να σταθεροποιήσει την κερδοφορία της, ενώ οι υπόλοιπες επιχειρήσεις συνέχισαν την ζημιογόνο τους δραστηριότητα, αδυνατώντας μέχρι σήμερα να «αξιοποιήσουν» επαρκώς τις μνημονιακές πολιτικές, και γι’ αυτό άλλωστε επιμένουν πολιτικά στην συνέχισή τους [Σχετικά Α. Ταρπάγκος «Ο παραπαίων ελληνικός καπιταλισμός», Αυγή 31-Ιανουαρίου-2014 και «Κέρδη και ζημίες στη μνημονιακή εποχή», Εποχή 4-Νοεμβρίου-2012].

Πίνακας 2

ΚΕΡΔΟΦΟΡΕΣ ΚΑΙ ΖΗΜΙΟΓΟΝΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ

Οικονομική χρήση 2013 σε εκατομμύρια ευρώ

ΚΕΔΡΟΦΟΡΕΣ               ΖΗΜΙΟΓΟΝΕΣ

Αριθμός       Κέρδη       Αριθμός       Ζημίες

Μεταποίηση           2.968         2.118           2.199         -2.490

Εμπόριο                 4.238         1.996             2.739         -951

Υπηρεσίες             5.530         2.322             3.993       -3.847

Χρημ/κόςΤομέας       314           4.710             251         -3.942

Σύνολο                  13.050       11.146           9.182       -11.230

Μεταποίηση = Βιομηχανία + αγροτικές και εξορυκτικές επιχειρήσεις + ενέργεια, Εμπόριο

Υπηρεσίες =Κατασκευές + τουρισμός + μεταφορές + λοιπές υπηρεσίες

Χρηματοπιστωτικός τομέας = Τράπεζες + ασφάλειες + λοιπές χρηματοπιστωτικές.

Πηγή : ICAP «Η Ελλάδα σε αριθμούς», Έκδοση 2015.

Το αποτέλεσμα είναι ότι η πλειονότητα του ελληνικού καπιταλισμού αποκαθιστά την αποδοτικότητα του κεφαλαίου στα προ της κρίσης επίπεδα, δηλαδή βλέπει φως στο τούνελ της κρίσης χάρις στην υποστηρικτική πολιτική των μνημονίων. Άλλωστε μέσα στο σύνολο των 13.050 κερδοφόρων επιχειρήσεων της ελληνικής οικονομίας οι 500 μεγαλύτερες επιχειρήσεις αποσπούν τα τρία-τέταρτα των κερδών, δηλαδή εμφανίζουν κερδοφορία για το 2013 της τάξης των 7,6 δισεκατ. ευρώ επί συνόλου 11 δισεκατ. ευρώ, πράγμα που δείχνει και την συσσώρευση και συγκεντροποίηση του ελληνικού κεφαλαίου [Πίνακας 3].

Βρισκόμαστε άρα απέναντι σε μια ανάταξη της καπιταλιστικής κερδοφορίας που επιτεύχθηκε αποκλειστικά εξ αιτίας του μετασχηματισμού της μισθωτής εργασίας σε «φθηνή, πειθήνια, ευέλικτη», και άρα στην αναγκαιότητα αντιστροφής των όρων άσκησης της οικονομικής πολιτικής.

Πίνακας 3

ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΒΑΣΙΚΩΝ ΜΕΓΕΘΩΝ ΤΩΝ 500 ΠΛΕΟΝ ΚΕΡΔΟΦΟΡΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ  

(Μεγέθη σε εκατομμύρια ευρώ)

Μεγέθη εταιριών       2010           2011           2012           2013

Κύκλος εργασιών     86.514         92.611       86.216         82.358

Κέρδη EBITDA         9.324         9.948           6.002         13.253

Κέρδη προ φόρων   2.299         1.930           -772           7.615

Ίδια κεφάλαια           46.275        47.817         42.858         63.333    

Πηγή : Ετήσιες εκθέσεις ICAP για τις 500 πλέον κερδοφόρες επιχειρήσεις της ελληνικής οικονομίας 2011, 12, 13 και 14.

Κατά συνέπεια, αν η κοινωνική εξαθλίωση, οι περικοπές, η λιτότητα έχουν επιβληθεί από τις μνημονιακές κυβερνήσεις για να υπηρετήσουν την ανάκαμψη της καπιταλιστικής κερδοφορίας σε βάρος των συμφερόντων των λαϊκών τάξεων, η ριζοσπαστική οικονομική πολιτική δεν μπορεί παρά να αντιστρέφει αυτούς τους όρους : Η αντιμετώπιση της υψηλής ανεργίας , της αποψίλωσης των μισθών, της μείωσης των συντάξεων, του περιορισμού των κοινωνικών δαπανών, κλπ, δεν μπορεί να προκύψει παρά με οικονομικούς πόρους που προέρχονται από την αναδιανομή εισοδήματος σε βάρος του κερδοφόρου επιχειρηματικού κεφαλαίου και προς όφελος της εργαζόμενης κοινωνίας.