Τι μας έμαθε το 2011

Ο χρόνος που φεύγει καταγράφηκε ως χρόνος κρίσης για την Ευρώπη, αλλά κυρίως για την Ελλάδα. Η χώρα μας αντιμετωπίζεται ως το «αποδιοπομπαίο παιδί» της απειλούμενης με διάλυση  ευρωπαϊκής οικογένειας. Εμείς, όσο και αν θέλουμε, δεν μπορούμε να παραδοθούμε σε μια αγκαλιά που δεν τρέφει τα καλύτερα αισθήματα για μας. Συνειδητοποιούμε ότι έχουμε εθνικές – συλλογικές και ατομικές ευθύνες για την κατάσταση που βρισκόμαστε και ότι δεν υπάρχει μέλλον αν δεν αλλάξουμε. Η συνειδητοποίηση αυτή δεν γίνεται μια και έξω. Είναι διαδικασία άλλες φορές αργή, άλλες φορές απότομη, θέλει το χρόνο της. Κάποια στοιχεία της αρχίζουν να διαφαίνονται, να γίνονται κτήμα όλων, και να εγκυμονούν αλλαγές. Ας δούμε μερικά από αυτά:

Αλλοίμονο στους μικρούς λαούς που δεν έχουν μεγάλους ηγέτες. Η πορεία μας μέσα σε  ένα πολύπλοκο διεθνές περιβάλλον απαιτεί ηγεσία που γνωρίζει τον προορισμό του ταξιδιού, διαθέτει γνώση και ικανότητα, και διασφαλίζει την εθνική συνοχή. Έθνος χωρίς ηγεσία οδεύει στα τυφλά. Ή οδεύει σύμφωνα με τις οδηγίες των δανειστών του. Η ηγεσία βλέπει «μακριά». Ο ορίζοντάς της δεν είναι οι επόμενες εκλογές ή οι επόμενες κομματικές αντιπαραθέσεις ή η αποπληρωμή του δανείου. Το σκάφος θα ταξιδεύει αιώνια, γι’ αυτό θέλει γερό τιμόνι για να αποφεύγει τις ξέρες. Τα όσα ζήσαμε το έτος που φεύγει, μας βοήθησαν να συνειδητοποιήσουμε ότι οι ηγέτες που αναδείξαμε, με τη βοήθεια των ΜΜΕ, τα τελευταία οκτώ χρόνια  υπήρξαν υποδεέστεροι των αναγκών μας. Ο λαός μας θέλει ηγέτες με υψηλή μόρφωση και κατάρτιση σε θέματα διαχείρισης των πεδίων άσκησης πολιτικής, με εθνικό αίσθημα και ταυτόχρονα κοσμοπολίτες, με γνώση της ταυτότητάς μας. Θέλει ηγέτες που θα του πουν, με τρόπο που θα συγκινεί,  για  το πού βαδίζουμε και πως οι θυσίες μας αξίζουν το κόπο. Θέλει ηγέτες άξιους και όχι κληρονόμους ονομάτων.
Μαζί τα φάγαμε, αλλά δεν παχύναμε όλοι το ίδιο. Ο άφρων υπερδανεισμός, η χωρίς σχέδιο πορεία, η απουσία παραγωγικής βάσης, οι «δημοσιοϋπαλληλικές» νοοτροπίες, κυριάρχησαν ως χαρακτηριστικά της συλλογικής και ατομικής μας ζωής. Όλοι έχουμε τις ευθύνες μας. Όμως, αυτές οι ευθύνες δεν είναι ισόποσες. Έχει άλλη ηθική ποιότητα η αδικαιολόγητη αύξηση απολαβών ενός μισθοσυντήρητου, που την επένδυσε στο μεγάλωμα των παιδιών του και άλλη ο αδικαιολόγητος πλουτισμός μιας κάστας νεόπλουτων. Οι ευθύνες κατανέμονται αναλογικά με τη θέση μας στην δημόσια ιεραρχία και με το βαθμό συμμετοχής μας στα παραπάνω. Τη μεγαλύτερη ευθύνη την έχουν: η πολιτική ηγεσία, η οικονομική ηγεσία, η δικαστική εξουσία και τέλος, η πνευματική ηγεσία. Τη μεγαλύτερη, όμως, ελπίδα για την ανατροπή αυτής της κατάστασης την κρατούν στα χέρια τους οι λιγότερο ωφεληθέντες και περισσότερο πληττόμενοι από την επακόλουθη κρίση.
Την κρίση δεν την πληρώνουμε όλοι το ίδιο. Όταν το καράβι κλυδωνίζεται όλοι υποφέρουν. Φαίνεται, όμως, ότι αυτοί που συνδράμουν στο ξεπέρασμα της δυσκολίας είναι οι ίδιοι που συνέδραμαν και πριν την κρίση. Εξακολουθεί και υπάρχει ένα μέρος του πληρώματος που κρύβεται επιμελώς, που απουσιάζει από την προσπάθεια διάσωσης. Αυτό γεννά εύλογα αισθήματα αδικίας και οργής. Απομένει σε όλους να εντοπίσουν τους απόντες και να ξεκαθαρίσουν τη σχέση τους με την συλλογική προσπάθεια.
Η ιστορία επαναλαμβάνεται, άλλοτε ως φάρσα και άλλοτε ως τιμωρία για το ανεπίδεκτο της μάθησής μας. Στο «Άξιον Εστί», ο μεγάλος ποιητής αναφερόμενος στο αλβανικό μέτωπο έχει τον Λευτέρη και το Ζώη  να συνομιλούν και ο Λευτέρης να λέει: «Τι βαρυγκομάς; Αυτοί που ‘ναι ταγμένοι για τη ρέγγα και το χαλβά, σ’ αυτά πάντοτε θα ξαναγυρίζουν. Και οι άλλοι στα δεφτέρια τους που δεν έχουνε τελειωμό, και οι άλλοι στα κρεβάτια τους τα μαλακά, που τα στρώνουν μα δεν τα ορίζουν. Αλλά κάτεχε ότι μονάχα κείνος που παλεύει το σκοτάδι μέσα του θα ‘χει μεθαύριο μερτικό δικό του στον ήλιο». Μόνο όποιος «παλεύει το σκοτάδι μέσα του» αποτελεί παράγοντα αλλαγής για την κοινωνία. Για άλλη μια φορά, καλούνται «αυτοί που ‘ναι ταγμένοι για τη ρέγγα και το χαλβά» να αναλάβουν τις ευθύνες τους.
*Ο Μανόλης Γιακουμάκης είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Πληροφορικής του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών και διδάκτωρ Μηχανικός Υπολογιστών του ΕΜΠ.